White Hat Hacker və Black Hat Hacker nədir və aralarındakı əsas fərq nədən ibarətdir?

“Hacker” sözünü eşidəndə bir çox insanın ağlına kompüter qarşısında oturaraq sistemlərə icazəsiz daxil olan və məlumat oğurlayan şəxs gəlir. Əslində isə hacker anlayışı bundan daha genişdir. Eyni texniki biliklər həm təşkilatların sistemlərini qorumaq, həm də həmin sistemlərə zərər vermək üçün istifadə edilə bilər.

Məhz buna görə kibertəhlükəsizlik sahəsində white hat hacker, black hat hacker və gray hat hacker kimi anlayışlarla qarşılaşırıq.

White hat hacker, başqa sözlə ethical hacker və ya etik haker, sistem sahibinin icazəsi ilə təhlükəsizlik zəifliklərini müəyyən edən kibertəhlükəsizlik mütəxəssisidir. Black hat hacker isə sistemə icazəsiz daxil olmağa, məlumat əldə etməyə, maliyyə qazancı əldə etməyə və ya sistemin fəaliyyətinə zərər vurmağa çalışan şəxsi ifadə edir.

IBM ethical hacker-ləri şirkətlərin təhlükəsizlik boşluqlarını müəyyən edib düzəltməsinə kömək edən mütəxəssislər kimi təsvir edir. Ethical hacking fəaliyyətində əvvəlcədən icazə alınması, zərər verilməməsi və tapıntıların məxfi saxlanılması əsas prinsiplər hesab olunur.

Deməli, white hat və black hat hacker arasındakı əsas fərq yalnız texniki bacarıq deyil. Əsas fərq niyyət, icazə, hüquqi çərçivə və əldə edilən məlumatdan necə istifadə edilməsidir.

White hat hacker nədir?

White hat hacker informasiya sistemlərində, şəbəkələrdə, tətbiqlərdə və digər rəqəmsal infrastrukturlarda mövcud təhlükəsizlik boşluqlarını qanuni və etik çərçivədə aşkar edən mütəxəssisdir.

White hat hacker-lərə çox vaxt ethical hacker, yəni etik haker də deyilir.

Onların məqsədi sistemi sıradan çıxarmaq və ya məlumat oğurlamaq deyil. Məqsəd real hücum baş verməzdən əvvəl zəif nöqtələri müəyyənləşdirmək və təşkilata həmin problemlərin aradan qaldırılmasında kömək etməkdir.

Məsələn, şirkət yeni bir onlayn xidmət istifadəyə veribsə, onun təhlükəsizlik komandası və ya müstəqil penetration tester sistemin hücumlara qarşı nə qədər dayanıqlı olduğunu qiymətləndirə bilər.

Ethical hacker bu zaman real hücumçunun düşüncə tərzindən istifadə edir, lakin fəaliyyəti əvvəlcədən razılaşdırılmış qaydalar və sərhədlər daxilində həyata keçirir.

EC-Council white hat hacking-i sistem sahibinin tam məlumatı və razılığı ilə həyata keçirilən təhlükəsizlik yoxlaması kimi izah edir. Ethical hacker aşkar etdiyi boşluqları təşkilata bildirir və onların aradan qaldırılması üçün tövsiyələr təqdim edir.

Black hat hacker nədir?

Black hat hacker sistemlərə icazəsiz giriş etməyə çalışan və əldə etdiyi imkanlardan zərərli məqsədlərlə istifadə edən hacker tipidir. Black hat hacker-in motivasiyası müxtəlif ola bilər. Bunlara maliyyə qazancı, məlumat oğurlamaq, sistemin fəaliyyətini pozmaq, şəxsi maraq və ya digər zərərli məqsədlər daxil ola bilər. Belə şəxslərin fəaliyyəti nəticəsində təşkilatlar məlumat itkisi, xidmətlərin dayanması, maliyyə itkisi və reputasiya problemləri ilə qarşılaşa bilər. IBM black hat hacker-ləri şəxsi və ya maliyyə qazancı məqsədilə qurbanlarına zərər verən malicious hacker-lər kimi təsnif edir. Burada mühüm nüans budur ki, texniki baxımdan black hat hacker və white hat hacker oxşar sahələri öyrənə bilər. Hər ikisi əməliyyat sistemləri, şəbəkələr, tətbiqlər və təhlükəsizlik zəifliklərinin məntiqini anlamalıdır. Ancaq həmin biliklərin hansı məqsədlə və hansı hüquqi çərçivədə istifadə edilməsi iki anlayışı bir-birindən tamamilə ayırır.

White hat və black hat hacker arasındakı fərq nədir?

White hat və black hat hacker arasındakı fərqi yalnız “yaxşı hacker” və “pis hacker” ifadələri ilə izah etmək kifayət deyil.

Əsas fərqləri bir neçə istiqamətdə görmək mümkündür.

İcazə: White hat hacker sistem sahibindən əvvəlcədən icazə alır. Black hat hacker isə sistemə icazəsiz müdaxilə edir.

Məqsəd: White hat hacker zəifliyi taparaq sistemin təhlükəsizliyini artırmağa çalışır. Black hat hacker isə həmin zəiflikdən öz məqsədləri üçün istifadə edə bilər.

Hüquqi status: Ethical hacking razılaşdırılmış scope və qanuni çərçivə daxilində həyata keçirilir. İcazəsiz sistem müdaxilələri isə hüquqi nəticələrə səbəb ola bilər.

Məlumatdan istifadə: White hat hacker aşkar etdiyi məlumatı təşkilata təqdim edir. Black hat hacker isə həmin məlumatdan sui-istifadə edə bilər.

Nəticə: White hat fəaliyyətinin məqsədi təhlükəsizliyi gücləndirməkdir. Black hat fəaliyyətinin nəticəsi isə məlumat itkisi, maliyyə zərəri və sistemlərin fəaliyyətinin pozulması ola bilər.

Buna görə ethical hacking sahəsində “icazə” sadəcə formal məsələ deyil. O, ethical hacker ilə icazəsiz hacker arasındakı əsas sərhədlərdən biridir.

Ethical hacking nədir və nə üçün vacibdir?

Ethical hacking təşkilatın sistemlərini real hücumçunun baxış bucağından qiymətləndirməyə imkan verən kibertəhlükəsizlik yanaşmasıdır.

Təşkilat təhlükəsizlik sistemi qurduqda onun problemsiz olduğunu düşünə bilər. Ancaq real dünyada proqram təminatındakı zəifliklər, yanlış konfiqurasiyalar, istifadəçi davranışları və digər faktorlar əlavə risklər yarada bilər.

Ethical hacker-in işi həmin riskləri real hücum baş verməzdən əvvəl müəyyən etməkdir.

Məqsəd belə bir suala cavab tapmaqdır:

“Əgər bu sistem real hücumçunun hədəfinə çevrilsəydi, hansı zəif nöqtələr problem yarada bilərdi?”

Bundan sonra tapılan zəifliklər sənədləşdirilir və onların aradan qaldırılması üçün tövsiyələr hazırlanır.

Ethical hacking buna görə sadəcə “sistemi sındırmaq” anlayışı deyil. Əsas məqsəd təşkilatın təhlükəsizlik vəziyyətini qiymətləndirmək və müdafiəni gücləndirməkdir.

Penetration testing nədir və white hat hacker bununla necə məşğul olur?

Kibertəhlükəsizlik sahəsində tez-tez qarşılaşacağınız anlayışlardan biri penetration testing, qısaca pentest-dir.

Penetration testing müəyyən sistem, tətbiq və ya şəbəkənin təhlükəsizlik vəziyyətinin nəzarətli şəraitdə yoxlanılmasıdır.

IBM penetration testing-i ethical hacking xidmətlərinin ən geniş yayılmış formalarından biri kimi göstərir. Bu prosesdə web tətbiqlər, şəbəkələr və digər rəqəmsal resurslar simulyasiya edilmiş hücum ssenariləri ilə yoxlanılır və tapılmış zəifliklərin aradan qaldırılması üzərində işlənilir.

Burada vacib məsələ testin sərhədlərinin əvvəlcədən müəyyən edilməsidir.

Peşəkar penetration tester hansı sistemlərin yoxlanıldığını, testin nə zaman aparılacağını və hansı fəaliyyətlərin icazəli olduğunu əvvəlcədən bilməlidir.

Bu anlayış kibertəhlükəsizlik peşəkarlığının əsas prinsiplərindən biridir.

Gray hat hacker nədir və digər hacker növlərindən necə fərqlənir?

White hat və black hat arasında başqa bir anlayış da mövcuddur: gray hat hacker.

Gray hat hacker adətən zərər vermək niyyətində olmaya bilər, lakin sistem sahibinin icazəsi olmadan təhlükəsizlik yoxlaması həyata keçirə bilər.

Bu səbəbdən onun fəaliyyəti ethical hacking hesab edilmir.

Bu, vacib fərqdir. Çünki “mənim pis niyyətim yox idi” demək fəaliyyəti avtomatik olaraq etik və qanuni etmir.

Ethical hacking üçün həm məqsəd, həm də icazə vacibdir.

EC-Council də gray hat hacker-ləri zərərli niyyət daşımaya bilən, lakin hədəf təşkilatın icazəsi olmadan sistemləri yoxlayan şəxslər kimi fərqləndirir.

White hat hacker hansı bacarıqlara sahib olmalıdır?

Ethical hacker olmaq yalnız bir neçə təhlükəsizlik proqramından istifadə etməyi bilmək demək deyil.

Bu sahədə inkişaf etmək üçün əvvəlcə informasiya texnologiyalarının fundamental prinsiplərini anlamaq lazımdır.

White hat hacker üçün faydalı ola biləcək əsas biliklərə kompüter şəbəkələri, əməliyyat sistemləri, Linux, web texnologiyaları, proqramlaşdırmanın əsasları, informasiya təhlükəsizliyi prinsipləri, zəifliklərin idarə edilməsi və təhlükəsizlik analizləri daxildir.

Məsələn, şəbəkənin necə işlədiyini bilmədən şəbəkə təhlükəsizliyini dərindən başa düşmək çətindir.

Eyni şəkildə HTTP, browser-server əlaqəsi və web tətbiqlərinin işləmə prinsiplərini anlamadan web təhlükəsizliyi üzrə irəliləmək daha çətin ola bilər.

Texniki bacarıqlarla yanaşı analitik düşüncə də vacibdir.

Ethical hacker qarşısındakı sistemə sadəcə istifadəçi kimi yox, “burada hansı risk ola bilər?” düşüncəsi ilə baxmağı öyrənməlidir.

White hat hacker olmaq üçün proqramlaşdırma bilmək lazımdırmı?

Proqramlaşdırma biliyi ethical hacking sahəsində ciddi üstünlük yarada bilər. Bu, mütləq ilk gündən peşəkar proqramçı olmaq lazım olduğu anlamına gəlmir. Ancaq kodun necə işlədiyini başa düşmək tətbiqlərdə yaranan problemləri analiz etməyə və avtomatlaşdırılmış proseslər hazırlamağa kömək edir.

Python kibertəhlükəsizlik sahəsində tez-tez istifadə edilən proqramlaşdırma dillərindən biridir. Bundan başqa web təhlükəsizliyi ilə maraqlananların HTML, CSS və JavaScript-in işləmə məntiqini bilməsi faydalıdır. Burada məqsəd bütün proqramlaşdırma dillərini öyrənmək deyil. Əsas məqsəd proqramın necə qurulduğunu, məlumatın necə emal edildiyini və müxtəlif komponentlərin bir-biri ilə necə əlaqə saxladığını anlamaqdır.

Kibertəhlükəsizlik öyrənməyə haradan başlamaq olar?

Kibertəhlükəsizlik çox geniş sahədir və yeni başlayanların ən çox etdiyi səhvlərdən biri dərhal advanced hacking mövzularına keçməkdir.

Daha düzgün yanaşma fundamental biliklərdən başlamaqdır.

İlk mərhələdə kompüter sistemlərinin işləmə prinsiplərini, IP ünvanları, şəbəkələr, DNS, HTTP/HTTPS və əməliyyat sistemlərinin əsaslarını öyrənmək faydalıdır.

Daha sonra Linux, proqramlaşdırmanın əsasları, web texnologiyaları və informasiya təhlükəsizliyinin fundamental konsepsiyalarına keçmək mümkündür. Bundan sonra vulnerability assessment, penetration testing, təhlükəsizlik monitorinqi və digər cybersecurity istiqamətləri daha aydın görünməyə başlayır. Bu ardıcıllığın üstünlüyü ondadır ki, tələbə sadəcə alətlərdən istifadə etməyi deyil, həmin alətlərin arxasında hansı proseslərin baş verdiyini də anlayır.

Ethical hacker ilə cybersecurity analyst eyni peşədirmi?

Bu anlayışlar bir-birinə yaxın olsa da, tam eyni deyil. Cybersecurity geniş sahədir və onun daxilində fərqli rollar mövcuddur. Məsələn, cybersecurity analyst təşkilatın təhlükəsizlik hadisələrini izləyə, riskləri analiz edə və müdafiə tədbirlərinin həyata keçirilməsinə dəstək göstərə bilər. Penetration tester isə daha çox sistemlərin təhlükəsizliyini nəzarətli hücum simulyasiyaları vasitəsilə qiymətləndirməyə fokuslanır.

Digər istiqamətlərə SOC Analyst, Security Engineer, Incident Response mütəxəssisi, Application Security mütəxəssisi və digər rollar daxil ola bilər. Ethical hacking buna görə kibertəhlükəsizliyin mühüm istiqamətlərindən biridir, lakin cybersecurity yalnız ethical hacking-dən ibarət deyil.

Black hat hacker-lərdən qorunmaq üçün təşkilatlar nə etməlidir?

Müasir təşkilatlarda kibertəhlükəsizlik yalnız IT şöbəsinin problemi kimi qəbul edilə bilməz.

Şirkətin istifadə etdiyi sistemlər, əməkdaşların hesabları, müştəri məlumatları və onlayn xidmətlər birlikdə böyük rəqəmsal ekosistem yaradır. Buna görə effektiv müdafiə çoxqatlı olmalıdır. Sistemlərin vaxtında yenilənməsi, giriş hüquqlarının düzgün idarə edilməsi, güclü autentifikasiya mexanizmləri, məlumatların qorunması, əməkdaşların təhlükəsizlik üzrə maarifləndirilməsi və davamlı təhlükəsizlik yoxlamaları risklərin azaldılmasına kömək edə bilər. Ethical hacker və penetration tester-lərin rolu da məhz burada vacib olur.

Onlar təşkilatın müdafiəsinə hücumçunun gözü ilə baxaraq potensial problemlərin real insidentə çevrilməzdən əvvəl aşkar edilməsinə kömək edə bilirlər.

White hat hacker karyerası kimlər üçün uyğun ola bilər?

Texnologiya ilə maraqlanan, problemlərin səbəbini araşdırmağı sevən və analitik düşünmə bacarığı olan insanlar üçün ethical hacking maraqlı karyera istiqaməti ola bilər.

Bu sahədə daim yeni şeylər öyrənmək lazımdır. Texnologiyalar dəyişdikcə yeni sistemlər, yeni təhlükəsizlik riskləri və yeni müdafiə yanaşmaları meydana çıxır. Buna görə kibertəhlükəsizlikdə uğurlu olmaq üçün yalnız texniki bilik kifayət etmir. Davamlı öyrənmək, araşdırmaq və praktik çalışmalar etmək vacibdir. Eyni zamanda etik məsuliyyət də bu peşənin ayrılmaz hissəsidir. Peşəkar ethical hacker öz bacarıqlarının hansı sərhədlər daxilində istifadə edilə biləcəyini bilməli və yalnız icazəli sistemlərdə fəaliyyət göstərməlidir.

White hat hacker olmaq üçün kibertəhlükəsizlik təlimi nə üçün faydalıdır?

İnternetdə ethical hacking və cybersecurity haqqında minlərlə resurs mövcuddur. Ancaq sıfırdan başlayan biri üçün bu qədər məlumat arasında düzgün ardıcıllıq yaratmaq çətin ola bilər.

Bir resurs Linux-dan, digəri networking-dən, başqa biri penetration testing-dən danışır. Fundamental bilik olmadan advanced mövzulara keçdikdə isə öyrənilən anlayışlar bir-biri ilə əlaqələndirilmir.

Strukturlaşdırılmış kibertəhlükəsizlik təlimi bu prosesi mərhələli qurmağa kömək edir.

Əvvəlcə fundamental anlayışlar öyrənilir, daha sonra real cybersecurity ssenarilərinə və daha ixtisaslaşmış mövzulara keçilir.

Əsas məqsəd alət adlarını əzbərləmək deyil. Məqsəd sistemi anlamaq, riski müəyyən etmək, təhlükəsizlik problemini analiz etmək və düzgün müdafiə yanaşmasını seçə bilməkdir.

Ethical hacking sahəsində karyeraya necə başlamaq olar?

White hat hacker olmaq bir gündə öyrənilən peşə deyil. Yol adətən fundamental IT biliklərindən başlayır, daha sonra networking, Linux, proqramlaşdırma, web texnologiyaları və informasiya təhlükəsizliyi mövzuları ilə davam edir. Bundan sonra tələbə hansı istiqamətin ona daha uyğun olduğunu müəyyən edə bilər: penetration testing, SOC, network security, application security və ya digər cybersecurity sahələri.

Əsas məsələ ardıcıl öyrənmək və nəzəri bilikləri təhlükəsiz, qanuni laboratoriya mühitlərində praktika ilə möhkəmləndirməkdir.

Əgər kibertəhlükəsizlik, ethical hacking və informasiya təhlükəsizliyi sahəsində biliklərinizi inkişaf etdirmək, bu istiqamətdə sistemli şəkildə təhsil almaq və gələcək karyeranızı qurmaq istəyirsinizsə, Alas Academy-də kibertəhlükəsizlik təliminə müraciət edə bilərsiniz.

Doğru fundamental bilik, praktik yanaşma və etik prinsiplər white hat hacker kimi inkişaf etməyin əsasını təşkil edir.